|
Persoonlijk reisverslag fotoproject Anne Frank
De auteur
Mijn naam is Ronald
Wilfred Jansen. Ik ben geboren op 30 juli 1964 in Wijster en de Universiteit Utrecht (Nederland) heb ik geschiedenis gestudeerd. Fotografie heb ik geleerd door een cursus, literatuurstudie en vooral ervaring. Ik houd van natuur- en documentaire fotografie. Ik maak graag fotoboeken. Zo kan ik fotografie, schrijven en geschiedenis met elkaar combineren. Ik ben aangesloten bij een stockbureau www.fotonatura.com en ik lever via hen aan particulieren en bedrijven. Verdere achtergrondinformatie vindt u op mijn website www.rwj-publishing.com
Aanleiding maken fotoboek
Mijn fotoboek bevat veel aktuele foto’s. Ik vind het belangrijk dat mensen zien dat er nog in het (stedelijk) landschap dingen te zien zijn die aan Anne Frank herinneren. Door een oude foto naast een nieuwe foto te leggen waarop Anne Frank staat genomen vanuit hetzelfde perspectief wordt pijnlijk duidelijk dat zij een grote leegte achterlaat. Confronterende foto’s die ook weergeven op welke wijze Anne Frank wordt herdacht.
Mijn interesse in Anne Frank
Het Achterhuis bezocht ik voor het eerst in 2001. Het Achterhuis maakt op veel mensen een diepe indruk. Ook op mij. Ik voelde de spanningen van de onderduikers. Ik besefte dat Anne in het web van de Nazi’s verstrikt was geraakt. Zij was uit haar leefomgeving gerukt. Haar leven werd in de knop gebroken. Anne was geïnteresseerd in cultuur, religie en wetenschap en had een grote maatschappelijke belangstelling en was begaan met ieders wel en wee. Daarom vind ik het erg wrang dat zij vermoord is. Om één reden: zij was een Jodin.
Machteloosheid Gevoelens van onrechtvaardigheid, omdat de dood van mensen zo willekeurig lijkt. Anne is vermoord door nazi’s, zonder dat iemand of onze lieve Heer ingegrepen heeft. Ook gevoelens van eenzaamheid komen op. Ze voelde zich thuis op het Merwedeplein. Anne moest onderduiken en werd verraden. Ze kon haar leven op het Merwedeplein niet voortzetten. Het zijn de herinneringen aan Anne Frank en de nagedachtenis aan haar die nog aanwezig zijn. Deze herinneringen in het fysieke (stedelijke) landschap heb ik in foto’s vastgelegd.
In beeld
am Main was helaas na de oorlog afgebroken, zodat ik hiervan geen foto meer kon maken. Fotoboeken over Anne
Frank zijn vooral voorzien van oude foto’s van Anne Frank en blijven
hangen in het verleden. Mijn foto’s vormen een brug tussen het verleden
en heden. Lichtval, compositie en perspectief spelen ook een rol in het spannend maken van een foto.
Amsterdam
en dat liep comfortabel. Mijn laatste bezoek aan Amsterdam was november 2008.
Uitrusting
Ik gebruikte geen zware bepakking tijdens mijn talloze wandeltochten en reizen. Ik koos er bewust voor om te wandelen, omdat ik dan meer zie. Ook details vallen dan meer op als ik mijn zintuigen laat werken, zoals de Hebreeuwse tekst op de Joodse Synagoge in Amsterdam. Toen ik opnamen maakte van rozen aan de Lekstraat sprak een ouder echtpaar mij aan. Ik vertelde hen dat ik bezig was met een fotoproject over Anne Frank. De man blijkt evenals Anne in 1929 te zijn geboren. Het echtpaar woonde in de buurt van Anne Frank en hebben haar gezien. Dat zijn van die toevallige ontmoetingen die ik opdeed tijdens mijn tochten.
Ik gebruikte voor mijn fotoproject een Canon 30D camera met een EFS 17-85 mm. Een groot voordeel van de telezoomlens is dat ik erg flexibel ben in het inkaderen van het beeld. Met deze lens is het mogelijk een goede opname te maken van de Jordaan vanaf de Westertoren in Amsterdam als een detailopname van het standbeeld van Anne Frank aan het Merwedeplein in Amsterdam. Een allroundlens dus. Ik gebruikte geen statief. Dat zou een te zware belasting zijn. De lens beschikt over Image Stabilisator en autofocus en ik kan hiermee uit de hand scherpe opnamen maken, ook onder minder goede lichtomstandigheden.
Bezoek aan het Merwedeplein indrukwekkend.
Het bezoek aan het Merwedeplein maakte een diepe indruk op mij. Toen ik daar aankwam herkende ik de Wolkenkrabber van oude foto’s. Annes woning aan het Merwedeplein biedt huisvesting aan schrijvers die in hun eigen land vervolgd worden. De heer Perez van Stichting Amsterdam Vluchtstad was in gesprek in de voormalige eetkamer met een schrijfster die er toen verbleef. In de tussentijd kon ik een uur fotograferen. Ik vond het prettig dat ik dit alleen kon doen. Zo kon ik de omgeving goed op mij laten inwerken. Ik voelde zowel de aanwezigheid van Anne Frank als de leegte die zij heeft achtergelaten. De woning aan het Merwedeplein vond ik prettig. De inrichting in de jaren 30 stijl, de groene kleuren van de kozijnen en de deuren en de zon die naar binnen scheen maakte een prettige indruk op mij. De schouw en de donkere meubels geven de woning een warme aanblik. Doordat het Merwedeplein weder is ingericht naar het voorbeeld van de familie Frank vind ik het prettig dat ik hier iets proef van de indentiteit van de familie Frank. Ook de gezellige ligging van de woningen rondom het Merwedeplein sprak mij erg aan. Ik kon mij goed voorstellen dat Anne het hier erg naar haar zin heeft gehad. In de kamer van Anne Frank zag ik een foto van Anne Frank hangen. Vermoedelijk is deze foto gemaakt door haar vader Otto Frank, die ook graag fotografeerde. Zo heeft Otto Frank zonder dat hij het
wist ook voor het nageslacht belangrijke oude foto’s nagelaten. Ik kreeg meer zicht op Annes leefomgeving, omdat ik bijvoorbeeld zag dat Anne vanaf het dakterras een uitzicht moet hebben gehad op de markante Wolkenkrabber. Veel was herkenbaar, details waren gewijzigd. Zo was de begroeiing in de binnenhoven van de tuintjes en huizen van de Zuider Amstellaan (nu: Rooseveltlaan) sterk toegenomen.
Toen ik in de kamer van Anne Frank foto’s maakte voelde ik mij ergens een voyeur. Ik betrad tenslotte niet alleen haar kamer, maar ook haar privacy. Eigenlijk wilde ik toestemming aan Anne vragen om haar kamer te bezoeken. Dat kon natuurlijk niet. Toch had ik het gevoel dat Anne die ook naar haar dood verder wilde voortleven mijn fotoproject had goedgekeurd. Hier schreef Anne brieven aan haar bureau. Brieven aan haar familie, die ze later zou verliezen. Hier ontving ze haar beste vriendinnen. Anne leidde een onbezorgd leven, nog onbewust van het leed dat haar te wachten stond. Op moment dat ik hier ben, voel
ik de aanwezigheid van Anne Frank en vraag mij
af wat zich hier heeft voorgedaan. Concentratiekampen
Het bezoek aan de ‘Zentralsauna’ in Auschwitz-Birkenau maakte ook veel indruk op mij. Het gebouw, de vloeren en de vertrekken zijn in originele staat. Anne liep hier. De rauwe werkelijkheid is hier nog goed te zien aan de ruïnes. Als fotograaf let ik op details, zoals prikkeldraad, waarschuwingsborden, muren van gaskamers. Terwijl de gevangenen toen vermoedelijk zo afgestompt waren dat ze geen acht meer sloegen op de zoveelste kruiwagen met lijken. Een bizarre vergelijking van de fotograaf van nu met de gevangenen van toen. In Auschwitz-Birkenau werden de gevangenen vernederd, werden van hun spullen beroofd en kregen een nummer gebrand op hun onderarm. Ook Anne moet deze vreselijke gang hebben doorlopen. Van privacy was geen sprake meer. Er zijn geen persoonlijke brieven van Anne overgeleverd uit de tijd van haar gevangenschap. Ik voel de wanhoop, de machteloosheid en het verdriet van de gevangenen. Het bezoek aan Bergen-Belsen waar ik en anderen met haar dood worden geconfronteerd maakte de meeste indruk op mij. Bergen-Belsen staat bol van de symboliek. Tijdens het fotograferen moet ik meer mijn inbeeldingsvermogen en de plattegrond gebruiken om een en ander te reconstrueren. De stilte op de heide aldaar staat in scherp contrast met de ellende die zich toen hier heeft afgespeeld. Gelukkig weet ik enige afstand van de ellende te houden. Als ik zou voelen wat de gevangenen zouden voelen zou ik gek worden. Anne Frank was een van de vele slachtoffers van de Jodenvervolging. Het is al moeilijk een goede plaats te vinden voor de dood van dit jonge meisje.
Invalshoek
Velen vonden mijn initiatief om de verblijfplaatsen van Anne Frank te fotograferen origineel, waaronder ook de Anne Frank Stichting in Amsterdam. Het verbaast mij dat niemand anders dit idee heeft opgepakt. Veel reacties waren positief, vooral in Nederland. Aan de Singel 400 mocht ik van bewoners binnenopnamen maken. Een staaltje van Amsterdamse gastvrijheid. In Frankfurt am Main is een gedenkplaat aan de Ganghoferstrasse 24, waar Anne ook heeft gewoond. De bewoners van dit huis en de buurt zijn erg begaan met Anne Frank. Er ontbreekt echter een standbeeld van Anne Frank in haar geboorteplaats. Blijkbaar heeft de stad er moeite mee dat ze niet heeft verhinderd dat hun beroemde plaatsgenoot is vermoord. In het Central Bahnhof van Frankfurt am Main was een foto-expositie over ondermeer kinderen die door de Duitse spoorwegen zijn afgevoerd naar de concentratiekampen in het Oosten. Ik trof op deze expo geen foto van Anne Frank aan. Ik vroeg de toezichthouders van de expo waarom er geen foto van Anne Frank hing: ze zeiden ‘we komen hier niet vandaan.’ Blijkbaar spelen schaamte en schuldgevoel bij de stad Frankfurt am Main nog steeds een rol.
Het Achterhuis
Ik mocht een uur voor openingstijd opnamen in het Achterhuis maken. Dus van 08.00 tot 09.00. Het is erg moeilijk om op een dag hier veel tijd te hebben om ongestoord foto’s te maken, omdat het Achterhuis dagelijks open is en na 18.00 uur het personeel naar huis wil. Mooi was dat ik
toestemming kreeg om op de zolder opnamen te maken. De zolder is
Inzet Ik kijk goed op mijn fotoproject terug. Ik kreeg het boek op tijd af, dat wil zeggen vlak na Annes 80e verjaardag. Hoewel iedereen enthousiast is over de foto’s en het idee erg origineel vinden, zijn veel reguliere uitgeverijen bang om financiële risico’s te lopen om een fotoboek uit te geven. Bovendien rusten er op het project Anne Frank allerlei rechten waar uitgeverijen hun vingers niet aan willen branden. Zo heeft stockbureau Getty Images het recht van het Anne Frank Fonds in Basel gekocht om foto’s van Anne Frank te verkopen aan gebruikers. Random House bezit het alleenrecht op publicaties van Anne Frank in de U.S.A. Penguin Books beslist over het gebruik van citaten van Anne Frank in ‘the diary of a youngh girl.’ Auteursrecht is een ingwikkelde materie en geen van de organisaties komt er goed uit. Gelukkig bestaat er citaatrecht. De foto’s, reiskosten, hotelkosten heb ik uit eigen zak betaald.
Mijn doorzettingsvermogen is regelmatig op de proef gesteld. Gelukkig kon ik uiteindelijk in samenwerking met www.unibook.com het boek alsnog uitgeven. Ik verzorgde de opmaak, unibook zorgt voor de distributie en de uitbetaling van mijn honorarium. Zo verdien ik een deel van de kosten terug. Het gaat mij echter vooral om de eer. Ik heb de foto’s met een kort onderschrift voorzien die de link met Anne Frank weergeeft. Lezers kunnen zelf bepalen welke plekken ze eventueel willen bezoeken. Ik heb de opmaak somber gehouden. Het onderwerp leent zich volgens mij niet voor opsmuk.
Gelukkig kreeg ik van alle partijen (Stichting Amsterdam Vluchtstad, Ymere concerndiensten, 6e Montessorischool Anne Frank, Anne Frank Fonds Basel, Anne Frank Stichting, Duotank, Bewoners Ganghoferstrasse 24 Frankfurt am Main, Herinneringscentrum Kamp Westerbork, Museum Auschwitz-Birkenau, ROC van Amsterdam, Stiftung Niedersächsische Gedenkstätten, Zuidelijke Wandelweg) de nodige medewerking en mocht de foto’s die ik op hun terrein had gemaakt gebruiken voor publicatie in mijn boek. Hoewel ik geen organisatie of uitgeverij achter mij had staan wekte mijn persoon, mijn referenties en het nakomen van afspraken blijkbaar voldoende vertrouwen bij allen op. En vermoedelijk stonden alle partijen positief tegenover mijn bezoeken en mijn project.
Ik kreeg geen toegang tot het originele archief van de familie Frank. Maar omdat ik een fotoboek heb gemaakt, weet ik niet of een inzage in andere primaire bronnen dan Annes dagboek meerwaarde zou hebben gehad. Ik vond het opvallend dat veel details over Anne Frank niet bekend zijn. Zoals welke bioscoop zij in Amsterdam bezocht. De Anne Frank Stichting te Amsterdam speelt geen directe rol in de uitgave van mijn boek, maar hebben mij wel gestimuleerd om een fotoboek te maken en hebben een aantal correcties aangebracht, waarvoor ik hen dankbaar ben, evenals andere partijen die mij gelegenheid gaven foto’s te maken en te publiceren in mijn fotoboek. Inmiddels heb ik een Engelse vertaling afgerond. Dit boek is via www.unibook.com verkrijgbaar. Via het Centraal Boekhuis zijn mijn fotoboeken ook verkrijgbaar bij de boekhandelaren in Nederland en Vlaanderen.
Betekenis Anne
Anne was een van de vele slachtoffers van de Jodenvervolging. Haar naastenliefde bewonder ik in haar en het feit dat ze hier ook voor uit kwam. Ze hield vast aan haar principes. Daarom is het zo wrang dat zij vermoord is om een reden: ze was een Jodin. Ze symboliseert voor mij iemand die de sterke wil had om te leven in respectvolle houding naar anderen toe. Ze roept bij mij ook vragen op over rechtvaardigheid. Anne was breed geïnteresseerd in de mensen om haar heen, de samenleving en vele andere zaken. Desalniettemin is ze vermoord. Ik denk dat iedereen een voorbeeld aan haar kan nemen om te strijden voor een betere wereld.
Ondanks haar vroegtijdige dood, straalt de figuur van Anne Frank toch hoop voor mij uit. In mijn familiekring zijn ook mensen te vroeg overleden die toch vasthielden aan hun principes en het beste van hun leven proberen te maken. Het leven na de dood is niet zeker. Deze onzekerheid maakt dat we zelf verantwoordelijk zijn voor de invulling van ons leven.
Ik hoop dat mijn fotoproject een bijdrage levert aan het behoud van het culturele erfgoed wat aan Anne Frank herinnert en ik hoop dat mijn fotoboek de lezer en kijker inspireert om zich verder te verdiepen in de Holocaust en de geschiedenis van Anne Frank en een bijdrage levert aan de onderlinge verdraagzaamheid tussen verschillende mensen en culturen.
|